Đôi điều về cách sử dụng kính thiên văn

Với vài hướng dẫn trong mục này, hi vọng bạn sẽ “thuần phục”kínhthiênvăn của mình nhanh chóng và dễ dàng, hơn nữa sau khi sửdụngthành thạo, ta có thể nâng lên thành “nghệ thuật” sửdụngkính để biểu diễn cho mọi người cùng xem. Và thật sự là thế,kínhthiênvăn là mộtdụng cụ không thể thiếu của các nhàThiênvăn, cũng giống như cây đàn của người nhạc công vậy, nếu ta sửdụng thành thạo nó thì việc quan sátthiênvăn sẽ thêm phần thú vị, hơn là mỗi khi quan sát phải “đổ mồ hôi hột” để chỉnhkính vì không biết rõ việc sửdụng.

A. Trước hết hãy hiểu biết về chiếckính mà bạn đang sở hữu

I. Về loạikính: Điều quan trọng đầu tiên mà ta cần đề cập tới làkính của bạn thuộc loại gì? bạn có thể tìm thấy câu trả lời này trong menu hướng dẫn kèm theokính, nếu không ta có thể dễ dàng nhận ra bằng cách quan sát cấu tạokính (tham khảo thêm ởmục Kiến thức cơ bản vềkínhthiênvăn) . Nếukính của bạn làkínhkhúc xạ (refractor) thì việc sửdụng sẽ cóphần dễ dàng hơnkính phản xạ (reflector) vàkính tổ hợp (Cassegrain). Điều này giải thích vì sao các hãng sản xuấtkính thường khuyên người mới bắt đầu nên chọn cho mình một chiếckính khúc xạ.Lí do vì việc điều chỉnh một chiếckính khúc xạ nhìn thấy rõ được đối tượng sẽ khá đơn giản, người sửdụng hầu như hoàn toàn không thao tác với phần ốngkính chính trừ bộ phần lấy nét (focus) và thịkính (eyepiece). Ngược lại với chiếckính phản xạ và tổ hợp, do cấu tạo phức tạp hơn nên việc sửdụngcũng sẽ khó hơn, người sửdụng phải thao tác với phần ốngkính, canh chuẩn trực giữagương sơ cấp và gương thứ cấp củakính mớimong nhìn rõ được đối tượng. Đây là cái giá bạn phải trả chokính phản xạ và tổ hợp vì chất lượng hình ảnh củachúng thu được tốt hơnkính khúc xạ rất nhiều.
Cấu tạo phức tạp củakính phản xạ, phần vòng tròn nhỏ ở giữa giá đỡ dấu thập là gương thứ cấp, cái mà ta cần tinh chỉnh trực chuẩn với gươngsơ cấp (gương cầu phản xạ) bên dưới.
Kính khúc xa với cấu tạo đơn giản, người sửdụngchỉ phải thao tác với focus và thịkính

II. Về chân đế (Mount) củakính: Đây là một phần qua trọng không kém, nếu thiếu nó thì bạn sẽ chẳng thể nào xem được thứ gì từkínhthiênvăn của bạn,kínhthiênvăn mà thiếu chân thì cũng giống như xe mà không có bánh vậy. Nói thế để bạn có thể thấy hết tầm quan trọng của nó. Sự quan trọng này cũng dễ hiểu thôi: Dokínhthiênvăn làdụng cụ quan sát nhữngthiên thể rất nhỏ nên độ bội giác(Magnification) của nó phải rất lớn để thu được hình ảnh lớn, điều này dẫn tới góc quan sát (Field of view) sẽ nhỏ lại, góc quan sát này càng nhỏ thì những những hình ảnh sẽ rất dễ bị run lắc bởi những dao động dù rất nhỏ của ốngkính (máy chụp ảnh và quay phim cũng có nguyên tác này). Cái chân đế sẽ là một điểm tựa chắc chắn bảo đảm cho bạn thu được hình ảnh tốt mà không bị run, nhòe.

Chân đế cũng được chiathành nhiều loại từ bình thường đến cao cấp, cụ thể là:
- Chân loại đơn giản (Mount): Thuộc loại chân đế theo tọa độ đường chân trời (Horizontal mount) nhưng đơn giản nhất, sửdụngtrực quan nhất thường gặp ở nhữngkính đơngiản có giá rẻ cho người mới làm quen. Nó chỉ có nhiêm vụ đơn giản là đỡ ốngkính, chỉnhkínhhướng lên xuống, qua trái qua phải, cố định tại một điểm (khá giống vớikiềng ba chân của máy ảnh). Ai cũng có thể dễ dàng sửdụng loại chân đế này ngay cả trẻ con . Loạikính cho trẻ con làm quen với đều cũng sửdụng loại chân này.
Đây làkínhsửdụng chân đế đơn giản.
- Chân đế theo tọa độ xíchđạo trời (Equatorial Mount): Đây là loại cao cấp hơn, nó kèm theo các vòng tròn chia độ kinh vĩ bầu trời để người quan sát có thểdễ dàng tìm được đối tượng quan sát thông qua tọa độ đã biết từ bản đồ sao và tài liệu. Việc sửdụng loại chân nàykhá phức tạp và đòi hỏi phải hiểu biết về hệ thống kinh vĩ độ trời, sự chuyển động củathiên thể trên bầu trời. Loại này có nhiều khớp điều chỉnh hơn kèm theo nhiều khóa (lock knob) vàvòng tinh chỉnh. Có loại còn hỗ trợ gắn motor vào để hổ trợ quan sát (sẽ đề cập trong phần sau). Loại chân đế này thường được dùng trong nhữngkính phổ thông thuộc loại trung và cógiá trung bình.

+ Vài bộ phận cơ bản của loại chân đế này: Trục cực (Right Ascension), trục nghiêng (Declination), vòng quay góc phương vị (Azimuth), Các vòng chia độkính vĩ bầu trời và vĩ độ trái đất, các vòng tinhchỉnh kinh vĩ độ trời, đối trọng củakính (Counterweight)

Đây làkínhsửdụng chân đế theo tọa độ xích đạo trời
- Chân đế Theo tọa độ đường chân trời (Horizontal Mount): Đây là hệ thống chân đế thường dùng chokínhthiênvăn lớn đặt cốđịnh ở các đàithiênvăn,không có kiềng ba chân mà chỉ có một bệ nặng cố định với mặt đất để gánh trọng lượng lớn củakính. Hệ thống gồm2 trục xoay, một trục đặt nằm song song với mặt phẳng đượng chân trời, trục kia đặt vuông góc với mặt phẳng đường chân trời theo hướng dây rọi hướng thẳng lênthiên đỉnh. Hệ thống này khá giống với hệ thống chân đế đơn giản nhưng có hổ trợ hệ thống thước đo tọa độ chuyêndụng. Thường dùng cho kiểukính Dobsonian.Chân đế theo hệ thống tọa độ đường chân trời
- Chân đế điện tử (Electronic mount): Đây là loại chân đế cao cấp nhất thường xuất hiện trong nhữngkínhthiênvăn loại lớn, cao cấp có giá rất đắc.Kínhthiênvăn sửdụng loại chân này được gọi làkính thông minh (Smart telescope). Sở dĩ có tên gọi như thế là do hệ thống chân đế này hoàn toàn tự động, hoạt động bằngđiện. Để sửdụng được loạikính này người quan sát cũng phải có những kiến thức cơ bản về bầu trời cùng cách vận hành hệ thống tùy loại chân đế. Loại chân này hỗ trợ quan sát cùng nhiếp ảnhthiênvăn rất tốt, người sửdụng chỉ việc nhập thông số tọa độ, múi giờ nơi mình sống và tọa độ trời của đố tượng,kínhsẽ tự động xoay đến đối tượng cần quan sát đồng thời di chuyển theo đốitượng theo thời gian khithiên cầu xoay. Nếu không có tọa độ người sửdụng có thể chọn trong menu có sẵn củakính, tùy từng loại hổ trợ nhiều hay ít từ vài nghìn đến vài chục nghìn đối tượng được lập trình sẵn, dĩ nhiên cả 8 hành tinh, mặt trời, mặt trăng.+Có hai kiểu thiết kế chân đế điệntử: Thiết kế theo hệ toạ độ xích đạo trời, thiết kế theo hệ tọa độđường chân trời.Đây làkínhdùng loại chân đế điện tử
III. Vềkínhđịnh vị (finderscope):Kính định vị là mộtkính nhỏ riêng biệt có độ phóng đại nhỏ, góc nhìn rộng được gắn kèm trên ốngkínhthiênvăn (giống như ống ngắm của súng bắn tỉa) dùng để định vị đối tượng quan sát. Cấu tạo khá đơn giản gồm một ốngkính và một giá nhỏ để gắn vàokínhthiênvăn. Độ phóng đại củakính này khá nhỏ vào khoảng 5x – 10x. Trong thịkính củakính này thường làm một dấu thập để dễ dàng định vị đối tượng vào giữa trung tâm. Đa sốkínhthiênvăn đềuhổ trợkính này, chỉ nhữngkính đơn giản và có bội giác thấp có thể không có. Nó cũng có nhiều loại, thôngdụng nhất là loại ốngkính, ngoài ra còn có vài loại khác.
Loại ốngkínhlà hình thứ 3 từ trái sang
Bạn đừng vội gắnkínhvàokínhthiênvăn, hãy gắn nó vào giá nhỏ và cầm trên tay đặt vào mắt nhìn thử cảnh vật xung quanh, bạn sẽ thấy khá lạ lẫm vì hình ảnh đảo lộn hết cả (trái là phải, trên là dưới), sở dĩ như vậy là do đây là mộtdụng cụ để quan sát trên bầu trời, việc đảo lộn này không mấy quan trọng khi bốn bề đều là bầu trời tối đen. Nhà sản xuấtkính đã nghiên cứu kĩ, nếu làm cho hình ảnh trở về bình thường thìkínhđịnh vị sẽ trở nên cồng kềnh không cần thiến. Bạn hãy dần làm quen với việc đảo lộn này và dấu thập đen để định vị.
Đây là những gì bạn nhìn thấy nếu quan sát một bảng số bằngkính định vị
Kính địnhvị và giá của nó thường không cố định mà được làm rời. Điều này giúp người dùng có thể cơ động điều chỉnhkính cho chính xác với vùng nhìn củakínhthiênvăn chính (Aligning finderscope). Thông thường ta có thể chỉnh bằng 2 khóa được thiết kế trên giá.Có một mẹo để tinh chỉnh, đầu tiên ta hãy dùngkính định vị để tìm ra một vật thểdễ nhìn thấy trên mặt đất (khoảng cách phải khá xa chổ đứng), sau đó nhìn bằng ốngkínhthiênvăn chính, vật thể hiện ra bị lệch tâm vùng nhìn thấy của thịkính rất nhiều. Không sau, bạn cứ tinh chỉnhkínhthiênvăn lại cho vật thể hiện ra ở tâm khi nhìn vào thịkính.Bây giờ ta quay lại vớikính định vị, sau khi chỉnhkínhthiênvăn, hình ảnh đã không còn nằm ở tâm dấu thập nữa, bạn hãy chỉnh hình ảnh lại giữa dấu thấp bằng cách vặn những cái khóa tinh chỉnh trên giá nhỏ củakính. Sau khi làm xong việc này thìkính định vị đã thẳng hàng vớikínhthiênvăn của bạn vàsẵn sàng quan sát bầu trời rồi đấy. Bảo đảm bất cứ vật thể nào nằm giữadấu thập của finder cũng sẽ nằm giữa thịkínhcủakínhthiênvăn.

Lưu ý: Việc tinh chỉnh này sau một thời gian sửdụngkính phải làm lại vì trong quá trình quan sát, những va chạm vô tinh có thể làm lệchkính định vị đi.

B. Cấu tạo và cách sửdụngchân đế theo tọa độ xích đạo trời (Equatorial mount)

Như đã giới thiệu ở trên, đây là loại chân đế phức tạp, cần phải có hiểubiết cơ bản về nó trước khi sửdụng nếu bạn không muốn “đổ mồ hôi” với nó. Đây là phần nặng nhất của việc sửdụngkínhthiênvăn theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, vì với trong lượng khá nặng công với đối trọnglàm chân trở nên nặng nề nhưng đồng thời cũng rất chắc và khó bị run lắc. Những bộ phận cơ bản của loại chân này gồm:

 

- Trục Cực hay còn gọi là Trục chính (Right Ascension Axis):Đây là trục lớn và chắcchắn nhất vì nó phải gánh hầu như toàn bộ chiếckính.Đồng thời nó rất quan trọng, là trục định vị để cả hệ thống hoạt động chính xác. Trên trục này có vòng chia kinh độ bầu trời (Right Ascension setting circle), khóa kinh độ (R.A lock knob), vòng tinh chỉnh kinh độ (R.A slow motion control). Sở dĩ gọi là trục cực vì khi hệ thống được cân chỉnh đúng thì trục này sẽ hướng về sao Cực bắc (Polaris), trục cực lúc này sẽ song song với trục xoay Trái đất có nhiệm vụ mô phỏng trục xoay củaThiên cầu theo hệ thống tọa độ xích đạo củaThiên cầu (Equatorial Grid) (Tham khảo thêm về sao Polaris và hệ thống tọa độthiêncầu ở mục Quan sát bầu trời )

- Trục nghiêng (Declination Axis): Đây là trục vuông góc với Trục cực, cũng phải khá chắc chắn vì ốngkính và đối trọng được gắntrực tiếp vào trục này. Trên trục này có vòng chia Vĩ độ trời (Declination setting circle), khóa vĩ độ (DEC lock knob), vòng tinh chỉnh vĩ độ (DEC slow motion control), bộ phận cố định ốngkính (Tube mounting rings), trục để gắng đối trọng (Counterweight shaft) và đối trọng (Counterweight). Trục này có nhiệm vụ hướngkínhthiênvăn đúng theo độ lệch củaThiên thể so với xích đạo trời.

- Đĩa quay góc phương vị (Azimuth):Đơn giản là một đĩa xoay song song mặt đất, toàn bộ hế thống trục được gắn lên đây. Nghiệm vụ của đĩa chỉ đơn giản là hổ trợ giúp người sửdụngkính dễ dàng cân chỉnh hệ thống chính xác vớithiên cầu mà không phải di chuyển cả hệ thống chân đế. Trên đĩa còn có khóa góc phương vị (Azimuth lock knob).

- Khớp vĩ độ Trái đất (Latitude): Là khớp nối giữa trục Cực và đĩa quay góc phương vị, có khả năng di chuyển lên xuống. Khớp này có nhiệm vụ giúp người sửdụng có thể hướng trục cực về phíasao cực bắc dễ dàng. Trên khớp còn có 2 khóa vĩ độ Trái đất, thường là khóa chữ T (Latitude locking T-bolt) và thước chia vĩ độ Trái đất (Latitude setting circle)

- Vòng chia kinh độ bầu trời(Right Ascension setting circle): Một vòng tròn có ghi các vạch chia xung quanh, có thể dùng đơn vị Độ (1o – 360o) hoặc Giờ (1h– 24h). Vòng tròn này có thể xoay quanh trục Cực vì kinh độ bầu trời luôn luôn thay đổi theo thời gian vì chuyển động của nó (Tham khảo Nhữngkhái niệm cơ bản về bầu trời )

- Vòng chia Vĩ độ trời (Declination setting circle): Một vòng tròn có ghi các vạch chia xung quanh, dùng đơn vị Độ (1o – +90o,1o – -90o), vòng này được gắn cố định vào trục nghiêng.

- Thước chia vĩ độ Trái đất (Latitude setting circle): Là một phần tư hình tròn có chia từ 0 – 90 độ được gắn cố định vào Khớp vĩ độ trái đất (giống như½cây thước đo độ đặt song song với mặt đất)

- Đối trọng (Counterweight):Gồm một khối sắt hoặc gang nặng (Counterweight) và một trục bằng thép (Counterweight shaft) gắn vào trục nghiêng củakính.Khối đối trọng có một khóa dùng để di chuyển đối trọng trượt trên trục.Khối lượng của đối trọng tùy vào từng loạikính.

- Bộ phận cố định ốngkính (Tube mounting): Bộ phận này thông thường có 2 vòng (Tube mounting rings) kim loại song song nhau để đặt ốngkính vào giữa, mở ra đóng vào theo hoạt đọng của cái còng. Mặt tiếp xúc của vòng với ốngkính có thể làm bằng nhựa mềm hoặc phủ vải nhung để tránh trầy xước cho ốngkính và tăng ma sát. Trên bộ phận này đôi khi còn có khớp để gắn camera vàdụng cụ quan sát khác.

Thao tác cân bằngkính với loại chân đế theo tọa độ xích đạo trời(Balancing the telescope):

Lần đầu sửdụngkính người quan sát phải làm theo tác Cân bằngkính (Balancing the telescope) để đối trọng cân bằng với ốngkính trong mọi tư thế, việc này gồm 2 bước:

1. Mở khóa đối trọng, mở khóa trục cực R.A, xoaykính sang tư thế như hình 1, từ từ trượt đối trọng trên trục đối trọng đến khi hệ thống trở nên cân bằngnhư hình 2 thì khóa cố định đối trọng lại.

2. Một tay giữ ốngkính,một tay mở khóa cố định ốngkính từ từ, hãy hết sức cẩn thận nếu bạn không muốn làm rơi ốngkính quý giá (hình 3). Mở khóa ở một mức độ vừa phải để có thể di chuyển ốngkính trượt trong 2 vòng cố định, xác định một vị trí để cả hệ thống cân bằng như hình 4 thì khóa 2 khóa cố định lại. Bây giờ việckínhcủa bạn đã được cân bằng rồi đấy.

Việc làm này cũng khá quan trọng, giúp cho trong lúc sửdụng người quan sát không cảm thấy di chuyển mọi thứ bị mất thăng bằng hay quá nặng nề. Lưu ý: Dođối trọng có khối lượng lớn nên khi thao tác bạn hãy cẩn thận để trách xảy ra tai nạn.

 

Thao tác chỉnh thẳng hàng trục cực (Polar Alignment):

Đây là một thao tác rất cần thiết nếu bạn muốn sửdụng một cách hiệu quả hệ thốngtọa độ chính xác của loại chân đế theo tọa độ xích đạo trờihoặc gắn thêm motor tự động vào chân đế. Đối với việc sửdụngđơn giản chỉnh lên xuống qua lại để tìm đến mục tiêu thì thao tác này không cần thiết. Mục đích của theo tác này là giúp cho hệ thống độ kinh vĩ của chân đế chiếckính trở nên trùng khớp chính xác với hệ thống tọa độ bầu trời ngoài thực tế hay bầu trời cụ thể nơi bạn ở. Từ đó ta có thể dễ dàng tìm được mộtthiên thể thông qua tọa độ trời của nó qua bản đồsao hoặc số liệu có sẵn. Lưu ý cách này chỉ ápdụngcho người quan sát sống ở bán cầu Bắc. Bao gồm các bước sau:

1. Điều đầu tiên bạn cần làm là nhập thông tin nơi bạn ở cho chân đếkính biết, ta làm việc này thế nào? Rất đơn giản, ta chỉ việc mở bản đồ địa lí nơimình sống ra, tìm thông số vĩ độ nơi ở của mình (ví dụ ở tp HCM – Vn là11 độ và Hà Nội – Vn là 21 độ). Sau đó ta vặn khóa Vĩ độ trái đất để chỉnh trục cực xoay trên Khớp vĩ độ trái đất nghiêng một góc đúng với thông số trên và khóa lại.

2. Bước này ta phải đợi trời tối và quang mây mới tiến hành được. Trước khi đemkínhra ngoài trời bạn hãy xác định được sao Cực Bắc (Polaris) ngoài trời trước (Hãy tham khảo thêm ở phần Quan sát bầu trời) .

3. Sau bước 2 ta hãy đemkính ra trời, tìm một nơi thoáng đãng có thể quansát mà không bị các vật thể trên mặt đất cản trở tầm nhìn. Đặtkính thăng bằng chắc chắn xuống đất, cố gắng không đểkính bị chinh có thể làm thao tác mật chính xác. Mở khóa vĩ độ trời DEC, xoay ốngkínhđể kim chỉ trên vòng chia vĩ độ trời chỉ đúng +90 độ.

4. Mở khóa Góc phương vị, xoay cả hệ thốngkính về hướng Bắc, kiểm tra quakính định vị để tìm sao Cực bắc. Bạn cứ việc xoaykính bằng đĩa góc phương vị qua lại, không việc gì phải di chuyển cả chânkính. Chắc chắn bạn sẽ thấy được sao Cực Bắc đâu đó trong vùng tìm kiếm củakính định vị vì bạn đã chỉnh vĩ độ Trái đất nơi bạn ở, nếu sao Bắc cực bị lệch hãy tinh chỉnh lại ngay giữa dấu thập củakính định vị chỉ bằng cách thao tác với 2 khớp góc phương vị và khớp vĩ độ trái đất. Lưu ý không được sửdụng 2 khóa R.A và DEC trong lúc làm việc này (việc này càng chính xác thì việc chỉnh thẳng hàng trục cực sẽ càng thêmchính xác). Sau khi sao Cực Bắc đã nằm ngay giữakínhđịnh vị và thịkính củakính chính, ta hãy cẩn thận từ từ khóa 2 khóa gócphương vị và vĩ độ trái đất lại.Thế làkínhcủa bạn đã được chỉnh thẳng hàng trục cực rồi đấy.

Một mẹo nhỏ để không phải thực hiện lại việc này lần nữa, sau khikính đã chỉnh thẳng hàng bạn hãy dùng sơn để đánh dấu 3 vị trí của cái giá 3 chân trênmặt đất, sau này bạn chỉ việc đểkính chính xác vào nơi đã đánh dấu thìkính cũngđã được thẳng hàng trục cực. Nếu nơi bạn ở không thấy được sao Cực Bắc thì bạn cũng vẫn làm như trên, đoán vị trí sao Cực Bắc bằng cách sửdụng kèm một La bàn để thực hiện .

Cáchtìm kiếm mộtthiên thể thông qua tọa độ trời của nó:

Sau Khi đã thực hiện chỉnh thẳng hàng trục cực, ta đã có thể tìm vị trí tương đối của mộtthiên thể bằng cách chỉnh hệ thống theo đúng tọa độ đã có củaThiên thể. Tọa độ này gồm 2 thông số là Kinh độ trời (R.A degree) và Vĩ độ trời (DEC degree) (Tham khảo thêm ở Những khái niệm cơ bản về bầu trời). Việc này gồm các bước sau:

1. Xem giờ tại thời điểm quan sát qua đồng hồ, mở khóa của vòng kinh độ trời và chỉnh vòng kinh độ trời (R.A setting circle) theo đúng giờ đã xem, đóng khóa lại.

2. Mở khóa trục cực, chỉnh đúng với thông số kinh độ trời R.A củaThiên thể, đóng khóa lại.

3. Mở khóa trục ghiêng, chỉnh đúng với thông số vĩ độ trời DEC củaThiên thể, đóngkhóa lại.

4. Nhìn quakínhđịnh vị, nếu chỉnh khá chính xác bạn sẽ thấy được vật thể hiện ra trongkính định vị, hãy dùng những vòng tinh chỉnh để chỉnh ngay lại. Đừng lo khi đối tượng bị lệch, vì thiết kế của hệ thống chân đế theo tọa độ xích đạo trời này cũng chỉ có tính tương đối, không chuyệt đối chính xác.

C. Một vài điều chỉnh cơ bản với ốngkính khi quan sát

Lấy nét đối tượng quan sát:

Việc làm này sẽ giúp hình ảnh thu được hiện lên đúng với tiêu cự của thịkính. Việc này được thực hiện dễ dàng nhờ bộ phận lấy nét củakính bao gồm vòng tinh chỉnh lấy nét (Focus knob), hệ thống ống trượt dễ dàng di chuyển. Cả hệ thống này thường nằm ởđuôi của ốngkính, vớikính phản xạ có thể nằm vị trí khác.

Đây là hệ thống lấy nét củakính thiên văn

Để lấy nét đối tượng ta xoay vòng tinh chỉnh để hệ thống ống thu ngắn hết mức (vật thể trở nên rất mờ qua thịkính) sau đó xoay ra từ từ cho đến lúc thấy đượcảnh rõ nét nhất. Khi lấy nét hãy để mắt sao cho cảm thấy thư giản nhất,không phải điều tiết để có thể lấy nét ở vô cực của mắt, như thế ta có thể quan sát lâu mà không bị mỏi mắt. Lưu ý việc xoay vòng tinh chỉnh phải thực hiện thật chậm để trách run. Ngoài ra mỗi hệ thống lấy nét đềucó một giới hạn nào đó, khi xoay đến giới hạn vòng tinh chỉnh sẽ không xoay được nữa, việc xoay chậm cũng để tránh hỏng hóc cho hệ thống.

Sửdụng thịkính(Eyepiece):

Đối với ốngkínhthiênvăn, phần thịkính là phần có thể được người quan sát thay đổi, việc thay đổi này giúp thay đổi độ bội giác củakính. Thịkính đượcgiữ cố định bằng một hoặc hai khóa vào bộ phần lấy nét hoặc gián tiếp qua bộ phận chuyển hướng hình ảnh (Diagonal) . Khi thay thịkính bạn phải cẩn thận để không làm rời thịkính. Khi gắn thịkínhvào không nên khóa quá chặt các khóa sẽ gây hư hỏng cho thiết bị và khómở ra. Việc chọn thịkính để quan sát cần phải phù hợp với đối tượng quan sát, không phải lúc nào cũng dùng thịkính có bội giác lớn

Sửdụng bộ chuyển hướng hình ảnh (Diagonal):

Tùy loạikínhcó hổ trợ thiết bị này hay không. Đây là thiết bị giúp chuyển hướng hình ảnh, giúp người quan sát có tư thế tốt, không mệt mỏi khi quan sát.Cấu tạo chỉ đơn giản gồm một gương phản xạ phẳng được đặt ở một góc phùhợp. Một đầu có kích thước bằng với thịkínhđể gắn vào bộ phận lấy nét, một đầu có khóa để cố định thịkính. Có 2 loại là chuyển hướng 45o và 90o. Nếu muốn quan sát thời gian dài mà không bị mệt mỏi vì tư thế khó khăn thì bộ phận này rất cần thiết. Lưu ý khi sửdụngbộ phận này hình ảnh nhìn thấy sẽ bị đảo ngược vì phải phản chiếu qua tấm gương phản xạ.

 

Bộ chuyển hướng hình ảnh 45o và 90o
D. Những phụ kiện củakínhthiênvăn

Ống phóng (Barlow lens)
Ống phóng là bộ phận có thiết kế giúp làm tăng độ dài tiêu cự của vậtkính khi được gắn vàokínhthiênvăn. Vị trí nó nằm giữa vậykính và thịkính. Có2 loại ống phóng thường gặp là ống phóng 2x và ống phóng 3x. Khi được gắn thêm vào ống phóng sẽ giúp tăng bội giác củakínhthiênvăn lên2 hoặc 3 lần. Một ưu điểm rất hay của ống phóng là giúp người sửdụng không phải dùng quá nhiều thịkính mà vẫn có được giá trị bội giác mong muốn. Ví dụ bạn có hai thịkính có bội giác lần lượt là 30x và 90x, với một ống phóng 2x bạn có thêm hai độ bội giác 60xvà 180x chokính của mình, tương tự việc sở hữu 4 thịkính. Lưu ý: Không nên quá lợidụng ống phóng để tăng bội giác, vì bạn nên nhớ độ bội giác tỉ lệ nghịch với chất lượng hình ảnh.
Ống phóng 2x
Kínhlọc (Filter)
Kínhlọc là một vòng thấukính được gắn vào vậtkính hoặc thịkínhcủakínhthiênvăn với mục đích ngăn cản các bước sóng ánh sáng không mong muốn hoặc nguy hiểm cho người quan sát để thu được hình ảnh tốt nhất. Có rất nhiều loạikính lọc phục vụ nhiều nhu cầu khác nhau, ví dụ như:kínhlọc mặt trời (Solar filter),kính lọc mặt trăng (moon filter),kính lọc màu (colour filter),kính lọc tinh vân (nebula filter)…
Lưu ý vớikính lọc mặt trời tốt nhất nên chọn loạikính gắn ở vậtkính (loại này khá đắt) để đảm bảo cho an toàn của đội mắt bạn.

Kính lọc mặt trời

Motor tự động (Electronic drive)
Đâylà một phụ kiện cho chân đế theo tọa độ xích đạo trời của kính thiên văn. Với những quan sát bình thường thì motor tự động này không cần thiết nhưng khi bạn có nhu cầu quan sát với bội giác lớn hoặc nhiếp ảnh thiên văn (astrophotography) thì nó trở nên cần thiết. Motor tự động có nhiều thiết kế tùy vào kiểu chân đế, hoạt động nhờ nguồn pin, acqui hoặcđiện. Nhiệm vụ quan trọng nhất của motor là giúp cho kính thiên văn luôn luôn di chuyển theo thiên do sự chuyển động của thiên cầu theo thờigian (bằng cách xoay trục cực), giúp cho người dùng có thể quan sát đốitượng trong thời gian dài để nghiên cứu, chụp ảnh mà không phải chỉnh kính liên tục. Ngoài ra một số motor còn có chức năng xoay trục cực, trục nghiêng theo điều khiển của người quan sát.
Kinh nghiệm: Khi sử dụng bội giác trên 100x, việc lắp thêm motor là rất cần thiết, nếu khôngbạn sẽ rất bực mình khi phải chỉnh lại kính sau mỗi khoảng thời gian rất ngắn (30s – 1 phút).

Bộ motor tự động

CCD cho kính thiên văn (CCD camera)
CCDlà bộ phận chuyên môn phục vụ pho nhu cầu nhiếp ảnh thiên văn (astrophotography) bằng kính thiên văn. Nguyên tắc hoạt động khá giống với máy ảnh kĩ thuật số nhưng không có hệ thống ống kính . Phần chính của CCD chính là một cảm biến ảnh (CCD) có các tế bào cảm quang điện tử để ghi nhận hình ảnh từ kính thiên văn. CCD có rất nhiều loại từ loại phổ thông đến cao cấp cho những nhà nghiên cứu chuyên nghiệp. CCD cũng có các thông số giống như máy ảnh số như:thời gian lộ sáng (exposure), độ nhạy sáng (ISO), độ phân giải (Resolution). Nếu đam mê nhiếp ảnh thiên văn, bạn cũng có thể “tậu” cho mình một CCD giá rẻ, ví dụ loại SSSSI CCD hiệu Orion giá 100$.

CCD hiệu Orion SSSSI giá 100$

Ngoài ra còn có thể dùngwebcamđể chụp ảnh thiên vănvới chất lượng ảnh khá tốt với các thiên thể sáng như mặt trăng và các hành tinh.

Adapter máy ảnh (Camera adapter):
Adapterđơn giản là bộ chuyển và cố định máy ảnh vào bộ phận lấy nét của kính thiên văn. Khi gắn vào máy ảnh kĩ thuật số (hoặc máy film truyền thống) sẽ thay thế cho CCD phục vụ việc ghi hình nghệ thuật hoặc nghiêng cứu. Các adapter rất đa dạng phù hợp với nhiều loại máy ảnh khác nhau. Giá adapter cũng khá mềm. Lưu ý: Nếu bạn muốn dùng máy ảnh kết hợp adapter để ghi hình thiên văn thì tốt nhất máy ảnh phải thuộc loại bán chuyện nhiệp (d-SLR) hoặc chuyên nghiệp (SLR).

Máy ảnh gắn vào kính thông qua Adapter

Những cách quan sát đặc biệt với kính thiên văn

Quan sát mặt trời bằng kính thiên văn:
Mặt trời là một đối tượng có thể xem là đặc biệt đối với người nghiêng cứu thiên văn. Hầu hết mọi người đều nghĩ rằng các nhàthiên văn đều nghiêng cứu và làm việc trong môi trường tránh xa ánh sáng, tránh xa đô thị. Thế nhưng ta nên nhớ mặt trời sáng rực ban ngày cũng là một thiên thể, cũng là một đối tượng của thiên văn học. Dĩ nhiênngười ta không thể nghiên cứu và quan sát mặt trời một cách trực tiếp vì ánh sáng cực mạnh của nó, thay vào đó người ta dùng nhiều cách gián tiếp. Kính thiên văn cũng không ngoại lệ, có rất nhiều cách gián tiếp đểquan sát mặt trời:

- Dùng kính lọc: (Tham khảo phần các phụ kiện cho kính thiên văn)
- Dùng phương pháp màn hứng ảnh: Đây là phương pháp gián tiếp thường được những người quan sát nghiệp dư sử dụng. Ưu điểm của phương pháp này là bạn không cần có kính lọc cho kính thiên văn của bạn, dụng cụ cần thiết duy nhất ngoài kính thiên văn là ... một tờ giấy trắng, một cái kính râm và một chút cẩn thận.

Cách tiến hành:
1. Chọnthời điểm quan sát: Lúc thời tiết tốt, quang đãng có thể thấy được mặt trời rõ. Tốt nhất nên bắt đầu lúc sáng sớm 6 - 8h hoặc chiều 16 - 18h. Sở dĩ ta chọn như thế vì thời điểm này ánh nắng mặt trời khá nhẹ, các tia độc hại từ mặt trời bị lớp khí quyển dầy đặc cản bớt do đó bảo đảm cho sức khoẻ của bạn và an toàn cho thiết bị quan sát.

2. Tháo bỏkính định vị (finderscope), khi quan sát mặt trời ta sẽ định vị kính bằng cách khác, tuyệt đối không được nhìn trực tiếp vào mặt trời, với kính định vị càng không nên.

3. Cố định kính ở một nơi thuận lợi,di chuyển kính hướng về phía mặt trời, mắt nhìn vào cái bóng của ốngkính in trên mặt đất. Đến một vị trí nào đó bóng của ống kính nhỏ nhất thì thì lúc đó kính của bạn đang được hướng trực tiếp về phía mặt trời rồi đấy.

4. Cầm tờ giấy trắng đặt trước thị kính, cách thị kính từ 20 - 30 cm, trục thị kính vuông góc với tờ giấy. Lúc này ta sẽ thấy một hình tròn sáng rực in trên tờ giấy nhưng mép hình tròn khá mờ,hình tròn này chính là ảnh của mặt trời đấy.

5. Dùng tay còn lại xoay vòng tiêu cự để lấy nét lại ảnh mặt trời, chú ý mép của hình tròn, đến khi mép này trở nên "sắc" nhất thì lúc đó ảnh mặt trời đã được chỉnh đúng tiêu cự. Lúc này bạn có thể quan sát mặt trời rồi đấy, tuỳ theo ngày mà ta có thể quan sát được những điểm đen của mặt trời (những chấm nhỏ màu đen nằm trong vòng ánh sáng trên tờ giấy). Nếu bạn không thấy được bất cứ điểm đen nào, đừng vội thất vọng, hãy thử lại vào một ngày khác.

Nhìn mặt trời gián tiếp bằng phươngpháp dùng màn hứng

Lưu ý:
- Không nênquan sát quá lâu vì nhiệt độ thị kính có thể tăng lên rất cao gây chảy mép nhựa của thị kính. Đồng thời nhiệt độ lớn sẽ ảnh hưởng không tốt đếnvật kính.
- Không nên để tờ giấy quá gần thị kính sẽ tạo độ hội tụ cao gây bắt lửa tờ giấy rất nguy hiểm.

Mẹo nhỏ:
- Nếu cảm thấy quá chói mắt bởi vòng ánh sáng, bạn hãy đeo một cái kính râm để đỡ chói.
- Bạn có thể chủ động che bớt vật kính lại để giảm lượng ánh sáng không mong muốn.

Ảnh mặt trời in trên màn hứng vào lúc Sao Thủy đi qua Mặt trời

Cách giảm chói khi quan sát mặttrăng:
Mặt trăng là một đối tượng cơ bản nhất của kính thiên văn, Tuy cơ bản nhưng khi quan sát cũng nảy sinh những vấn đề rắc rối không mong đợi. Nếu ta quan sát vào đầu hoặc cuối tuần trăng thì không vấn đề gì, nhưng nếu quan sát lúc trăng rằm thì vấn đề xuất hiện. Đó chính là sự chói do ánh sáng quá mạnh của mặt trăng khiến bạn không thể nào quan sát được lâu vì sẽ "hoa cả mắt". Vậy làm sao để giảm chói? Ta có 3 cách để lựa chọn:
- Dùng kính lọc mặt trăng (Moon filter): Ưu đểm của cách này là kính lọc này sẽ giảm bớt lượng ánh sáng mà vẫn giữ được độ nét của hình ảnh. Nhược điểm là phải tốn chiphí cho việc mua kính lọc.
- Che bớt ánh sáng: Ta có thể chủ động che bớt ánh sáng đi vào vật kính để giảm chói bằng cách che vật kính bằng một tờ giấy khoét lỗ, đôi khi nắp đậy vật kính cũng được thiết kế giúp ta dễ dàng che bớt ánh sáng khi quan sát. Ưu điểm củacách này là không tốn kém nhưng hình ảnh thu được sẽ bị giảm độ nét, gây ảnh hưởng lớn khi dùng bội giác cao.
- Tự làm kính lọc cho thị kính: Cách này nhiều ưu điểm nhất, giúp bạn không phải tốn kém mà vẫn thu được hình ảnh có chất lượng tốt. Rất đơn giản, bạn hãy tìm một cặp kính râm bằng nhựa (tốt nhất là kính đen) đã bỏ đi, cắt lấy một hình tròn bằng với đường kính thị kính. Vậy là bạn đã sở hữu mộtkính lọc thị kính rồi đấy, bạn chỉ việc đặt nó vào thị kính rồi quan sát bình thường.